Diệp hạ châu và viêm gan B: Những bằng chứng khoa học hiện nay

Đọc nhanh trong 30 giây

Diệp hạ châu, đặc biệt là các loài thuộc chi Phyllanthus, từng được nghiên cứu khá nhiều trong bối cảnh viêm gan B. Một số nghiên cứu cũ cho kết quả tích cực đối với một số chỉ dấu virus, nhưng các thử nghiệm về Phyllanthus amarus cho kết quả không nhất quán. Các tổng quan hệ thống cũng đánh giá chất lượng bằng chứng còn hạn chế. Vì vậy, hiện chưa có cơ sở để xem Diệp hạ châu là phương pháp thay thế điều trị viêm gan B.

Vì sao Diệp hạ châu được nghiên cứu về viêm gan B?

Diệp hạ châu là tên gọi được sử dụng cho một số loài thuộc chi Phyllanthus. Trong đó, Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus) là một loài được nghiên cứu đáng chú ý.

Các nghiên cứu hóa học đã phát hiện trong cây nhiều nhóm hợp chất như lignan, flavonoid, tannin, saponin và các hợp chất khác.

Trong số đó, phyllanthin và hypophyllanthin là những hợp chất thường được nhắc đến khi nghiên cứu P. amarus.

Sự phong phú về thành phần hóa học là một trong những lý do cây được khảo sát về nhiều hoạt tính sinh học, trong đó có các nghiên cứu liên quan đến gan và virus viêm gan B.

Viêm gan B và HBsAg là gì?

Viêm gan B do virus HBV gây ra.

Một trong những dấu ấn thường được xét nghiệm là HBsAg – kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B.

Khi đọc các nghiên cứu về Diệp hạ châu và viêm gan B, người đọc có thể bắt gặp các thuật ngữ:

• HBsAg.
• HBeAg.
• HBV DNA.
• ALT/AST.

Đây là những chỉ số khác nhau và phản ánh những khía cạnh khác nhau của tình trạng nhiễm HBV.

Do đó, không nên chỉ nhìn vào một chỉ số rồi kết luận rằng bệnh đã khỏi.

Nghiên cứu trên người cho kết quả như thế nào?

Đây là phần đặc biệt quan trọng.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 65 người mang HBV mạn tính không có triệu chứng đã sử dụng Phyllanthus amarus trong 30 ngày. Kết quả cho thấy tỷ lệ chuyển đổi HBsAg ở nhóm dùng cây chỉ ở mức 6%; một nhóm tiếp tục dùng liều cao hơn cũng không cho thấy hiệu quả đáng kể trong việc loại bỏ HBsAg. Các tác giả kết luận tác dụng loại bỏ HBsAg là rất hạn chế trong nghiên cứu này.

Một thử nghiệm khác trên 30 người mang HBsAg cũng không ghi nhận trường hợp nào loại bỏ được HBsAg sau khi sử dụng P. amarus trong 4–8 tuần.

Những kết quả này cho thấy câu chuyện về Diệp hạ châu và viêm gan B không đơn giản như một số thông tin phổ biến trên mạng.

Có nghiên cứu nào cho kết quả tích cực không?

Có.

Một số nghiên cứu về các chế phẩm hoặc các loài thuộc chi Phyllanthus từng ghi nhận những thay đổi tích cực ở một số chỉ dấu virus hoặc chức năng gan.

Một tổng quan hệ thống cũ đã tập hợp 22 thử nghiệm ngẫu nhiên với tổng cộng 1.947 người và ghi nhận một số kết quả có lợi khi sử dụng các loài Phyllanthus. Tuy nhiên, chính các tác giả cũng lưu ý chất lượng phương pháp của phần lớn nghiên cứu còn thấp và các loại dược liệu được sử dụng rất khác nhau.

Một tổng quan khác, cập nhật các thử nghiệm đến năm 2010, cũng cho thấy bằng chứng còn chưa chắc chắn; trong một thử nghiệm có đối chứng giả dược với 42 người, Phyllanthus không cho thấy khác biệt đáng kể về chuyển đổi HBeAg.

Điều này rất quan trọng:

Có kết quả nghiên cứu tích cực không có nghĩa là toàn bộ bằng chứng đã thống nhất.

Vì sao các nghiên cứu lại cho kết quả khác nhau?

Có nhiều nguyên nhân.

1. Không phải nghiên cứu nào cũng sử dụng cùng một loài

"Diệp hạ châu" có thể được dùng để chỉ nhiều loài Phyllanthus khác nhau.

Trong khi đó, thành phần hóa học của từng loài có thể khác nhau.

2. Chế phẩm sử dụng không giống nhau

Nghiên cứu có thể sử dụng:

• Cây toàn phần.
• Dịch chiết.
• Bột dược liệu.
• Cao chiết.
• Hỗn hợp nhiều dược liệu.

Vì vậy, không thể mặc định kết quả của một chế phẩm áp dụng cho mọi sản phẩm Diệp hạ châu.

3. Liều lượng và thời gian sử dụng khác nhau

Các nghiên cứu có thể sử dụng liều và thời gian điều trị khác nhau.

Điều này khiến việc so sánh trực tiếp giữa các nghiên cứu trở nên khó khăn.

4. Chất lượng phương pháp nghiên cứu khác nhau

Một số thử nghiệm có quy mô nhỏ, thời gian theo dõi ngắn hoặc có những hạn chế về thiết kế.

Đây cũng là vấn đề được các tổng quan hệ thống về Phyllanthus chỉ ra.

"Hạ men gan" có nghĩa là chữa được viêm gan B?

Không.

Đây là một hiểu lầm rất dễ gặp.

ALT và AST là những chỉ số giúp đánh giá tổn thương tế bào gan, nhưng không thể dùng một mình để xác định virus HBV đã được loại bỏ.

Đánh giá viêm gan B cần kết hợp nhiều yếu tố, tùy từng trường hợp, chẳng hạn:

• HBsAg.
• HBeAg/anti-HBe.
• HBV DNA.
• ALT.
• Mức độ xơ hóa gan.
• Tình trạng xơ gan.
• Các yếu tố nguy cơ ung thư gan.

Vì vậy, một người có men gan giảm không có nghĩa là HBV đã biến mất.

Diệp hạ châu có thể thay thế thuốc điều trị viêm gan B không?

Không nên.

Đây là điểm cần nói rõ.

WHO hiện khuyến nghị điều trị viêm gan B mạn tính bằng các thuốc kháng virus phù hợp khi người bệnh có chỉ định. Hướng dẫn WHO 2024 ưu tiên các thuốc có hàng rào kháng thuốc cao như tenofovir disoproxil fumarate (TDF) hoặc entecavir (ETV) trong những trường hợp cần điều trị.

WHO cũng cho biết điều trị viêm gan B mạn tính bằng thuốc kháng virus có thể làm chậm tiến triển xơ gan, giảm nguy cơ ung thư gan và cải thiện khả năng sống lâu dài.

Vì vậy, người đang điều trị viêm gan B không nên tự ý ngừng thuốc để chuyển sang dùng Diệp hạ châu.

Diệp hạ châu có giá trị nghiên cứu không?

Có.

Việc bằng chứng điều trị chưa đủ mạnh không có nghĩa Diệp hạ châu không có giá trị nghiên cứu.

Ngược lại, đây là một dược liệu rất đáng nghiên cứu bởi:

• Có lịch sử sử dụng lâu đời.
• Thành phần hóa học đa dạng.
• Có nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng.
• Đã có các thử nghiệm trên người.
• Có thể tiếp tục được nghiên cứu để xác định hợp chất, cơ chế và nhóm đối tượng phù hợp.

Nhưng giá trị nghiên cứu cần được tách biệt khỏi khẳng định điều trị.

Một bài học quan trọng về đọc nghiên cứu dược liệu

Khi gặp một tiêu đề:

"Diệp hạ châu có tác dụng với virus viêm gan B"

chúng ta không nên dừng lại ở đó.

Hãy đặt ít nhất 5 câu hỏi:

1. Nghiên cứu trên loài nào?

2. Nghiên cứu trên tế bào, động vật hay người?

3. Có nhóm đối chứng không?

4. Chỉ số nào thay đổi?

5. Kết quả có đủ mạnh để thay đổi thực hành điều trị không?

Chỉ cần đặt những câu hỏi này, người đọc sẽ tránh được rất nhiều thông tin bị thổi phồng về dược liệu.

Những hiểu lầm thường gặp

"Diệp hạ châu đã được chứng minh chữa viêm gan B."

Chưa thể nói như vậy. Các nghiên cứu cho kết quả không đồng nhất và chất lượng bằng chứng còn hạn chế.

"Diệp hạ châu làm âm tính HBsAg."

Một số nghiên cứu đã khảo sát vấn đề này, nhưng các thử nghiệm P. amarus cụ thể không cho thấy hiệu quả nhất quán.

"Men gan giảm nghĩa là virus đã hết."

Không đúng.

"Uống Diệp hạ châu thì không cần thuốc kháng virus."

Không nên. Việc điều trị cần dựa trên đánh giá y khoa và hướng dẫn chuyên môn.

Góc nhìn của Cây Thuốc Vị Thuốc

Diệp hạ châu là một ví dụ rất điển hình cho việc một cây thuốc có thể có lịch sử nghiên cứu lâu dài nhưng bằng chứng điều trị vẫn cần được đánh giá thận trọng.

Có những nghiên cứu cho kết quả đáng chú ý.

Cũng có những thử nghiệm không cho thấy hiệu quả rõ ràng.

Điều đó không phải là mâu thuẫn.

Đó chính là quá trình khoa học vận hành: các kết quả được kiểm tra, so sánh và đánh giá lại qua nhiều nghiên cứu.

Vì vậy, thay vì hỏi:

"Diệp hạ châu có chữa được viêm gan B không?"

một câu hỏi khoa học hơn sẽ là:

"Bằng chứng về Diệp hạ châu trong viêm gan B hiện mạnh đến mức nào?"

Với bằng chứng hiện có, câu trả lời là: chưa đủ mạnh để xem Diệp hạ châu là phương pháp điều trị thay thế cho điều trị kháng virus chuẩn.

Kết luận

Diệp hạ châu và chi Phyllanthus đã được nghiên cứu trong bối cảnh viêm gan B từ nhiều thập kỷ. Một số nghiên cứu cho thấy tín hiệu tích cực đối với một vài chỉ dấu bệnh, nhưng các thử nghiệm về Phyllanthus amarus cho kết quả không nhất quán và nhiều nghiên cứu còn hạn chế về phương pháp.

Vì vậy, hiện chưa có cơ sở để sử dụng Diệp hạ châu như một phương pháp thay thế điều trị viêm gan B mạn tính.

Người mắc HBV nên được xét nghiệm, đánh giá mức độ bệnh và theo dõi theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Khi có chỉ định điều trị, thuốc kháng virus vẫn giữ vai trò trung tâm trong quản lý bệnh.

Bài nên đọc tiếp

• Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus): Đặc điểm, thành phần và công dụng truyền thống
• Phyllanthin là gì? Vì sao hợp chất này được quan tâm trong nghiên cứu Diệp hạ châu?
• Flavonoid là gì?
• Saponin là gì?
• In vitro là gì?
• In vivo là gì?
• Thử nghiệm lâm sàng là gì?
• Y học chứng cứ là gì?

Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization. Guidelines for the prevention, diagnosis, care and treatment for people with chronic hepatitis B infection. 2024.
2. World Health Organization. Hepatitis B – Fact sheet.
3. Liu JP, et al. Genus Phyllanthus for chronic hepatitis B virus infection: a systematic review. PubMed.
4. Thamlikitkul V, et al. Efficacy of Phyllanthus amarus for eradication of hepatitis B virus in chronic carriers. PubMed.
5. Doshi JC, et al. A two-stage clinical trial of Phyllanthus amarus in hepatitis B carriers: failure to eradicate the surface antigen. PubMed.
6. Phyllanthus species for chronic hepatitis B virus infection. Systematic review. PubMed.