Nhiều bài thuốc quý nghìn đời đang bị loại khỏi hệ thống điều trị

Y học cổ truyền Việt Nam: Tiềm năng lớn nhưng vị thế còn khiêm tốn

Trong buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về công tác y học cổ truyền, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển y học cổ truyền trên nền tảng khoa học công nghệ hiện đại, gắn với kinh tế sức khỏe và phát huy bản sắc dân tộc.

Tuy nhiên, theo GS.TS Trương Việt Bình - nguyên Hiệu trưởng Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, Chủ tịch Hội Nam y Việt Nam, thực tế cho thấy y học cổ truyền vẫn chưa nhận được sự đầu tư tương xứng với tiềm năng vốn có.

Việt Nam là quốc gia có nền y học cổ truyền lâu đời với những danh y nổi tiếng như Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông. Thế nhưng trong nhiều năm qua, ngân sách dành cho lĩnh vực này chỉ chiếm khoảng 5% tổng ngân sách y tế, trong khi tỷ lệ nhân lực ngành y học cổ truyền cũng chỉ khoảng 6%.

Những con số này phản ánh khoảng cách khá lớn giữa chủ trương phát triển và nguồn lực thực tế được phân bổ cho ngành.

Vì sao nhiều bài thuốc cổ truyền khó được công nhận?

Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay nằm ở hệ thống quản lý thuốc.

Theo các chuyên gia, Luật Dược hiện hành chủ yếu được xây dựng dựa trên đặc điểm của thuốc tân dược. Trong khi đó, thuốc y học cổ truyền có bản chất hoàn toàn khác biệt.

Nếu thuốc Tây y thường dựa trên một hoặc một vài hoạt chất xác định rõ ràng thì thuốc cổ truyền là sự phối hợp của nhiều vị thuốc, chứa hàng trăm hợp chất khác nhau tạo nên tác dụng điều trị tổng thể.

Chính vì vậy, yêu cầu phải xác định đầy đủ hoạt chất chính để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng trở thành thách thức rất lớn đối với nhiều bài thuốc cổ truyền.

Việc nghiên cứu chuyên sâu từng hoạt chất theo tiêu chuẩn quốc tế có thể tiêu tốn hàng triệu USD cho một vị thuốc. Với hàng nghìn bài thuốc dân gian đang được lưu truyền trong cộng đồng, đây là chi phí gần như không khả thi.

Hệ quả là nhiều bài thuốc đã được sử dụng hiệu quả qua nhiều thế hệ nhưng lại gặp khó khăn khi muốn tham gia vào hệ thống khám chữa bệnh chính thức.

Triết lý "lấy độc trị độc" và những vướng mắc pháp lý

Y học cổ truyền có nhiều nguyên lý điều trị đặc thù, trong đó có quan điểm "lấy độc trị độc".

Một số dược liệu tự nhiên vốn chứa độc tính nhất định nhưng khi được sử dụng đúng liều lượng, đúng chỉ định và đúng phương pháp có thể tạo ra hiệu quả điều trị cao.

Tuy nhiên, theo quy định hiện hành, thuốc không được chứa độc tính. Điều này khiến nhiều phương thuốc cổ truyền có giá trị thực tiễn gặp khó khăn trong việc được công nhận và ứng dụng hợp pháp.

Theo các chuyên gia, việc áp dụng cùng một khuôn khổ quản lý cho cả thuốc tân dược và thuốc y học cổ truyền đang tạo ra nhiều bất cập cần được xem xét.

Bài thuốc gia truyền đứng trước nguy cơ mai một

Một vấn đề khác đang được nhiều lương y quan tâm là quy định công khai toàn bộ thành phần và hàm lượng bài thuốc khi đăng ký lưu hành.

Đối với y học cổ truyền, nhiều bài thuốc gia truyền là kết quả của nhiều thế hệ nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm và gìn giữ như một tài sản trí tuệ đặc biệt.

Khi công thức được công khai hoàn toàn, nguy cơ bị sao chép hoặc khai thác thương mại bởi các đơn vị khác là rất lớn.

Thực tế này khiến không ít người sở hữu bài thuốc quý lựa chọn không đăng ký hoặc không công bố rộng rãi, dẫn đến nguy cơ thất truyền các giá trị y học dân tộc.

Đặc thù của dược liệu tự nhiên chưa được phản ánh đầy đủ trong quy định

Khác với thuốc tổng hợp công nghiệp, dược liệu là sản phẩm của tự nhiên nên chất lượng chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như:

• Thổ nhưỡng

• Khí hậu

• Mùa vụ

• Khu vực canh tác

Ví dụ cùng một loại nghệ nhưng được trồng ở các vùng khác nhau có thể cho hàm lượng hoạt chất không giống nhau.

Tuy nhiên, khi áp dụng các tiêu chuẩn định lượng cứng nhắc, nhiều sản phẩm dược liệu dù vẫn đảm bảo hiệu quả sử dụng vẫn có nguy cơ bị xếp vào nhóm thuốc kém chất lượng nếu không đạt tỷ lệ hoạt chất theo quy chuẩn quy định.

Điều này tạo áp lực lớn cho các đơn vị phát triển vùng trồng dược liệu và sản xuất thuốc cổ truyền.

Cơ chế đấu thầu ảnh hưởng đến chất lượng thuốc tại bệnh viện

Theo nhiều chuyên gia, cơ chế đấu thầu hiện nay cũng đang tạo ra không ít khó khăn cho các bệnh viện y học cổ truyền.

Trong nhiều trường hợp, tiêu chí giá thấp được ưu tiên hàng đầu khiến những loại dược liệu có chất lượng cao nhưng giá thành lớn khó có cơ hội trúng thầu.

Ngược lại, các sản phẩm chỉ đáp ứng mức tiêu chuẩn tối thiểu lại dễ được lựa chọn hơn nhờ giá rẻ.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng điều trị và trải nghiệm của người bệnh.

Bên cạnh đó, đặc điểm phụ thuộc mùa vụ của dược liệu khiến giá cả thường xuyên biến động. Khi giá trần đấu thầu không theo kịp diễn biến thực tế của thị trường, nhiều doanh nghiệp không thể tham gia cung ứng, dẫn tới tình trạng thiếu thuốc tại một số cơ sở khám chữa bệnh.

Bài học từ các quốc gia phát triển y học cổ truyền

Nhiều quốc gia châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản đã xây dựng hệ thống pháp lý riêng dành cho y học cổ truyền.

Các quốc gia này có cơ quan quản lý chuyên biệt, luật chuyên ngành riêng và cơ chế bảo vệ đặc thù đối với dược liệu, bài thuốc cổ truyền cũng như quyền sở hữu trí tuệ.

Nhờ đó, y học cổ truyền không chỉ được bảo tồn mà còn phát triển mạnh mẽ, đóng góp đáng kể cho hệ thống chăm sóc sức khỏe quốc gia và nền kinh tế.

Cần một hành lang pháp lý phù hợp hơn cho y học cổ truyền Việt Nam

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú cùng kho tàng tri thức y học dân gian vô cùng quý giá.

Tuy nhiên, để phát huy được tiềm năng này, nhiều chuyên gia cho rằng cần xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với đặc thù của y học cổ truyền thay vì áp dụng hoàn toàn các tiêu chuẩn của thuốc tân dược.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo vệ bài thuốc gia truyền, khuyến khích phát triển vùng dược liệu và tạo điều kiện cho nghiên cứu khoa học sẽ góp phần bảo tồn những giá trị y học truyền thống, đồng thời thúc đẩy sự kết hợp hài hòa giữa Đông y và Tây y trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Y học cổ truyền không chỉ là di sản văn hóa mà còn là nguồn lực quan trọng cho chiến lược phát triển y tế và kinh tế sức khỏe của Việt Nam trong tương lai.