Hoạt chất trong Diệp hạ châu: Phyllanthin, hypophyllanthin, lignan và những hợp chất đáng chú ý

ĐỌC NHANH TRONG 30 GIÂY

Các loài thường được gọi là Diệp hạ châu chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên như lignan, tannin, flavonoid, hợp chất phenolic và terpenoid.

Phyllanthin và hypophyllanthin là hai lignan thường được nhắc đến trong nghiên cứu, đặc biệt đối với Phyllanthus amarus. Tuy nhiên, thành phần và hàm lượng hợp chất có thể khác đáng kể giữa các loài Phyllanthus.

Vì vậy, câu nói "Diệp hạ châu chứa phyllanthin" vẫn chưa đủ chính xác nếu không xác định loài cây và nguyên liệu được nghiên cứu.

HỘP THÔNG TIN NHANH

Diệp hạ châu không chỉ có một hoạt chất

Khi nói về cây thuốc, người đọc thường muốn tìm một "hoạt chất chính" để giải thích toàn bộ công dụng.

Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Một cây thuốc có thể chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm hợp chất khác nhau.

Riêng một tổng quan hóa thực vật về Phyllanthus urinaria đã tổng hợp 93 hợp chất tự nhiên được xác định vào thời điểm công bố, bao gồm lignan, tannin, flavonoid, phenolic và terpenoid.

Do đó, sẽ không chính xác nếu mô tả Diệp hạ châu đơn giản là:

"Cây chứa hoạt chất phyllanthin."

Phyllanthin chỉ là một phần của bức tranh hóa học lớn hơn.

Phyllanthin là gì?

Phyllanthin thuộc nhóm lignan và là một trong những hợp chất được nghiên cứu nhiều ở một số loài Phyllanthus, đặc biệt là P. amarus.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát phyllanthin trong nhiều mô hình sinh học.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba khái niệm:

có phyllanthin → phyllanthin có hoạt tính sinh học → cây chứa phyllanthin có hiệu quả điều trị trên người.

Ba điều này không đồng nghĩa với nhau.

Việc phát hiện một hợp chất là bước đầu tiên; để xác định hiệu quả điều trị còn cần nghiên cứu dược lý, độc tính, dược động học và thử nghiệm lâm sàng.

Hypophyllanthin là gì?

Hypophyllanthin cũng là một lignan thường được nhắc cùng phyllanthin trong nghiên cứu về P. amarus.

Hai chất này thậm chí có thể được sử dụng như những hợp chất đáng chú ý khi nghiên cứu hoặc kiểm soát một số nguyên liệu và cao chiết.

Nhưng hàm lượng của chúng có thể thay đổi tùy:

• Loài cây.
• Bộ phận sử dụng.
• Điều kiện sinh trưởng.
• Thời điểm thu hái.
• Phương pháp chế biến.
• Phương pháp chiết xuất.

Đây là lý do hai sản phẩm đều ghi "Diệp hạ châu" trên nhãn không nhất thiết có thành phần hóa học giống nhau.

Lignan là gì?

Lignan là một nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có nguồn gốc thực vật.

Trong chi Phyllanthus, lignan là một trong những nhóm hợp chất được nghiên cứu khá nhiều.

Ngoài phyllanthin và hypophyllanthin, các nghiên cứu còn ghi nhận nhiều lignan khác.

Một tổng quan rộng về chi Phyllanthus cho thấy phenylpropanoid, đặc biệt các lignan và những cấu trúc liên quan, là nhóm hợp chất nổi bật trong nhiều loài thuộc chi này.

Nhưng cũng giống alkaloid hay flavonoid, "lignan" là tên một nhóm hóa học, không phải tên của một loại thuốc.

Tannin trong Diệp hạ châu

Tannin là một nhóm hợp chất rất đáng chú ý khác.

Ở P. urinaria, các nghiên cứu đã xác định nhiều tannin, trong đó geraniin và corilagin thường xuất hiện trong tài liệu hóa thực vật.

Tổng quan về P. urinaria cho thấy lignan và tannin là những nhóm được nghiên cứu đáng kể, đồng thời hồ sơ hóa học của cây có thể thay đổi theo vùng địa lý, bộ phận cây và quy trình chiết.

Điều này rất quan trọng khi chúng ta đọc một nghiên cứu về "cao Diệp hạ châu".

Cao chiết nào? Từ loài nào? Chiết bằng gì?

Nếu không biết những điều này, rất khó so sánh hai nghiên cứu với nhau.

Flavonoid và các hợp chất phenolic

Nhiều loài Phyllanthus cũng chứa flavonoid và hợp chất phenolic.

Một số hợp chất được ghi nhận trong tài liệu gồm rutin, quercetin và các dẫn xuất flavonoid khác.

Đây là những nhóm chất thường được khảo sát trong các nghiên cứu liên quan đến:

• Khả năng chống oxy hóa.
• Các con đường tín hiệu tế bào.
• Phản ứng viêm.
• Nhiều hoạt tính sinh học khác.

Nhưng cần nhớ bài nền chúng ta đã xây dựng:

Hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với hiệu quả chữa bệnh trên người.

P. amarus và P. urinaria có thành phần giống nhau không?

Không nên coi chúng là giống nhau.

Đây có lẽ là kiến thức quan trọng nhất của bài 023.

Tổng quan về P. amarus ghi nhận nhiều nhóm như lignan, flavonoid, tannin thủy phân, polyphenol, triterpene, sterol và alkaloid.

Trong khi tổng quan về P. urinaria ghi nhận một hồ sơ hóa học rất phong phú gồm lignan, tannin, flavonoid, phenolic, terpenoid và nhiều chất chuyển hóa khác.

Hai cây cùng thuộc chi Phyllanthus không có nghĩa:

thành phần giống nhau → hàm lượng giống nhau → tác dụng giống nhau.

Đây chính là lý do việc định danh loài phải đứng trước việc bàn về công dụng.

Tại sao cùng một cây nhưng hàm lượng hoạt chất vẫn khác nhau?

Ngay cả khi hai mẫu thực vật thuộc cùng một loài, thành phần hóa học vẫn có thể khác.

Một số yếu tố ảnh hưởng gồm:

Vùng sinh trưởng

Đất, khí hậu, ánh sáng và lượng nước đều có thể ảnh hưởng quá trình chuyển hóa của cây.

Bộ phận sử dụng

Lá, thân, rễ và toàn cây không nhất thiết chứa hoạt chất với cùng hàm lượng.

Thời điểm thu hoạch

Tuổi cây và giai đoạn phát triển có thể ảnh hưởng thành phần.

Chế biến

Phơi, sấy, nhiệt độ và thời gian bảo quản đều có khả năng làm thay đổi nguyên liệu.

Phương pháp chiết

Chiết bằng nước, ethanol hoặc dung môi khác có thể tạo ra những cao chiết với thành phần rất khác nhau.

Vì sao điều này quan trọng với sản phẩm Diệp hạ châu?

Hãy hình dung hai sản phẩm:

Sản phẩm A: 500 mg bột Diệp hạ châu.

Sản phẩm B: 500 mg cao chiết Diệp hạ châu chuẩn hóa.

Con số "500 mg" giống nhau không có nghĩa hai sản phẩm tương đương.

Muốn so sánh cần biết:

• Loài gì?
• Bộ phận nào?
• Tỷ lệ chiết bao nhiêu?
• Chuẩn hóa theo chất nào?
• Hàm lượng hoạt chất bao nhiêu?

Đây là nguyên tắc rất quan trọng khi đánh giá các sản phẩm dược liệu.

Có phải phyllanthin chính là chất "bổ gan"?

Không nên diễn giải như vậy.

Phyllanthin đã được nghiên cứu trong nhiều mô hình tiền lâm sàng, nhưng việc gọi một phân tử là "chất bổ gan" sẽ đơn giản hóa quá mức bằng chứng khoa học.

Để biết một hợp chất có lợi ích lâm sàng hay không, cần trả lời thêm:

• Cơ thể hấp thu được bao nhiêu?
• Nồng độ nào đạt được trong máu?
• Chuyển hóa thành chất gì?
• Liều nào an toàn?
• Có tương tác thuốc không?
• Hiệu quả trên người như thế nào?

Đây chính là khoảng cách giữa hóa học thực vật và y học lâm sàng.

NHỮNG ĐIỀU THƯỜNG BỊ HIỂU NHẦM

"Diệp hạ châu nào cũng giàu phyllanthin"

Không nên khẳng định như vậy. Thành phần khác nhau giữa các loài và nguyên liệu.

"Có phyllanthin nghĩa là tốt cho gan"

Sự hiện diện của một hợp chất không tự động chứng minh lợi ích lâm sàng.

"Hàm lượng hoạt chất càng cao càng tốt"

Không nhất thiết. Liều hiệu quả và liều an toàn là hai vấn đề phải được nghiên cứu.

"Hai sản phẩm cùng ghi Diệp hạ châu thì giống nhau"

Không. Loài, nguồn nguyên liệu, tỷ lệ chiết và tiêu chuẩn hóa có thể hoàn toàn khác nhau.

GÓC NHÌN CỦA CÂY THUỐC VỊ THUỐC

Khi một sản phẩm quảng cáo rằng:

"Chứa hoạt chất quý phyllanthin"

câu hỏi của người tiêu dùng có hiểu biết không nên dừng ở đó.

Nên hỏi tiếp:

Phyllanthin bao nhiêu?

Từ loài Phyllanthus nào?

Cao chiết được chuẩn hóa ra sao?

Và quan trọng nhất: bằng chứng trên người cho mục đích sử dụng đó như thế nào?

Đây chính là cách chúng ta muốn độc giả của Cây Thuốc Vị Thuốc dần học được cách đọc thông tin về dược liệu.

KẾT LUẬN

Diệp hạ châu không chứa một "hoạt chất thần kỳ" duy nhất mà là một hệ thống hóa học phức tạp.

Phyllanthin và hypophyllanthin là những lignan đáng chú ý, đặc biệt trong nghiên cứu về P. amarus. Bên cạnh đó, các loài Phyllanthus còn chứa tannin, flavonoid, phenolic, terpenoid và nhiều hợp chất khác.

Quan trọng hơn, thành phần hóa học có thể thay đổi theo loài, bộ phận cây, nguồn nguyên liệu và phương pháp chiết.

Vì vậy, muốn đánh giá một nghiên cứu hay sản phẩm Diệp hạ châu, câu hỏi đầu tiên vẫn phải là:

Đó chính xác là loài nào và loại nguyên liệu nào?

BÀI NÊN ĐỌC TIẾP

• Diệp hạ châu: Đặc điểm, công dụng truyền thống và những nghiên cứu khoa học hiện nay
• Diệp hạ châu và bệnh gan: Khoa học đã chứng minh đến đâu?
• Hoạt chất là gì?
• Chống oxy hóa là gì?
• Kháng viêm là gì?
• In vitro là gì?
• Y học chứng cứ là gì?

Bài 024 mình đề xuất chuyển sang một nội dung rất thực tế: "Cách nhận biết Diệp hạ châu và phân biệt một số loài Phyllanthus thường gặp". Nó sẽ giải quyết trực tiếp vấn đề định danh mà cả ba bài trong cụm hiện tại đều nhắc tới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Geethangili M, Ding ST. A Review of the Phytochemistry and Pharmacology of Phyllanthus urinaria L. Frontiers in Pharmacology. 2018. Nghiên cứu tổng quan ghi nhận 93 hợp chất tự nhiên ở P. urinaria.
2. Patel JR, Tripathi P, Sharma V, Chauhan NS, Dixit VK. Phyllanthus amarus: ethnomedicinal uses, phytochemistry and pharmacology: a review. Journal of Ethnopharmacology. 2011.
3. Mao X, et al. Chemical Components and Biological Activities of the Genus Phyllanthus: A Review of the Recent Literature. Molecules. 2016/2018 PMC record.
4. Liu L, et al. Tổng quan về Phyllanthus urinaria trong nghiên cứu bệnh gan, bao gồm các nhóm flavonoid, lignan, tannin, phenolic acid và terpenoid.