Tía tô, tử tô, tử tô tử, tô ngạnh (Perilla ocymoides L. (Perilla nankinensis (Lour.) Decne, Perilla frutescens (L.) Breit))
Theo tài liệu cổ, tía tô có vị cay, tính ôn, vào hai kinh phế và tỳ. Có tác dụng phát tán phong hàn, lý khí khoan hung, giải uất, hóa đờm, an thai, giải độc của cua cá. Cành không có tác dụng phát biểu, chỉ có tác dụng lý khí.
![Tía tô, tử tô, tử tô tử, tô ngạnh (Perilla ocymoides L. (Perilla nankinensis (Lour.) Decne, Perilla frutescens (L.) Breit))](https://caythuocvithuoc.com/uploads/images/2021/10/image_750x_616ac900ed220.jpg)
Tía tô Còn gọi là tử tô, tử tô tử, tô ngạnh.
Tên khoa học: Perilla ocymoides L. (Perilla nankinensis (Lour.) Decne, Perilla frutescens (L.) Breit). Thuộc họ Hoa môi Lamiaceae.
Ngoài công dụng làm gia vị, cây tía tô cho các vị thuốc say đây:
1. Tử tô tử (tô tử, hắc tô tử) Fructus Perillae là quả chín phơi hay sấy khô (ta gọi nhầm là hạt) của cây tía tô.
2. Tử tô Herba Perilae là cành non có mang lá của cây tía tô phơi hay sấy khô.
3. Tử tô diệp Folium Perillae là lá phơi hay sấy khô.
4. Tô ngạnh (tử tô ngạnh) Caulis Perillae là cành non hoặc cành già phơi hay sấy khô.
A. Mô tả cây
Tía tô là một loại cỏ mọc hàng năm, cao chừng 0.5 – 1.5cm. Thân thẳng đứng có lông. Lá mọc đối, hình trứng, đầu nhọn, mép có răng cưa to. Phiến lá dài 4 - 12cm, rộng 2.5 – 10.0cm, màu tím hoặc xanh tím, trên có lông màu tím. Người ta phân biệt thứ tía tô có lá màu tím hung là Perilla ocymoides var. purpurascens và thứ tía tô có lá màu lục, chỉ có gân màu hung là Perilla ocymoides var. bicolor. Cuống lá ngắn 2 - 3cm. Hoa nhỏ, màu trắng hoặc tím nhạt, mọc thành từng chùm ở kẽ lá hay đầu cành, chùm dài 6 - 20cm. Quả là hạch nhỏ, hình cầu, đường kính 1mm, màu nâu nhạt, có mạng.
B. Phân bố, thu hái và chế biến
Tía tô được trồng ở khắp nơi tại Việt Nam để lấy lá ăn, làm gia vị và làm thuốc. Trồng bằng hạt, chọn ở những cây to khoẻ, không có sâu bệnh. Thời kỳ gieo hạt tốt nhất là sau lập xuân vào tháng 1 - 2 dương lịch. Mỗi hecta cần chừng 20 - 30kg hạt giống.
Tuỳ theo mục đích trồng lấy lá hay lấy hạt, cách thu hoạch có thay đổi: Tía tô gieo vào tháng 1 - 2 thì tháng 3 - 4 đã có thể hái lá lần thứ nhất. Lúc hái chỉ nên hái lá già, sau đó ít lâu (một tháng sau) lại có thể hái một lần nữa. Sau lần thứ nhất, cần chăm sóc bằng cách tưới nước tiểu pha thêm nước lã, hay dùng khô dầu giã nhỏ, bón vào góc sau khi xới đất cho nhỏ. Thông thường, một cây chỉ hái 2 - 3 lần lá. Nếu cây tía tô sau khi hái lá cứ để nguyên, thì đến đầu mùa thu, quả sẽ già và hái được, nhưng thường những cây tía tô đã hái lá rất ít hạt hay hạt nhỏ và kém, cho nên sau khi hái hết lá, người ta chặt cây, lấy đất trồng cây khác. Cành chặt ra dùng làm thuốc với tên tô ngạnh.
Những cây để lấy hạt làm giống hay làm thuốc thì không hái lá. Cây tía tô để lấy hạt, sau khi hạt đã già, cắt cả cành có hạt mang về phơi hay sấy khô trong mát (tránh phơi nắng to hay sấy ở nhiệt độ cao hoạt chất sẽ giảm), rũ lấy hạt, bỏ cành và tạp chất.
Tiêu thụ nhiều nhất là lá. Lá hái về, cũng phải phơi khô trong mát hay sấy nhẹ độ để giữ lấy hương vị.
C. Thành phần hoá học
Trong toàn cây tía tô có chứa 0.5% tinh dầu. Trong tinh dầu, thành phần chủ yếu là perilla andehyt C10H14O (55%), limonen (20 - 30%), α-pinen và dihydrocumin C10H14O. Chất perilla andehyt có mùi thơm đặc biệt của tía tô, chất perilla andehyt anti-oxim ngọt gấp 2,000 lần đường, khó tan trong nước, đun nóng sẽ phân giải, có độc, cho nên không dùng làm chất điều vị được, nhưng có người dùng làm ngọt thuốc lá.
Chất màu trong lá tía tô là do este của chất xyanin clorit C27H31O16Cl. Ngoài các chất trên, trong tía tô còn chứa adenin C5H5N5 và acginin C6H14N4O2.
Trong hạt tía tô có 45 - 50% chất dầu lỏng, màu vàng, mùi và vị của dầu lanh (huilede lin), thuộc loại dầu khô, có chỉ số iôt vào loại cao nhất (206), chỉ số xà phòng 189.6, tỷ trọng 0.93. Hàng năm, Nhật Bản và Triều Tiên trước đây sản xuất tới 60,000 tấn dầu này để quét lên dù làm cho dù không thấm nước hoặc quét lên loại giấy không thấm nước.
D. Công dụng và liều dùng
Theo tài liệu cổ, tía tô có vị cay, tính ôn, vào hai kinh phế và tỳ. Có tác dụng phát tán phong hàn, lý khí khoan hung, giải uất, hóa đờm, an thai, giải độc của cua cá. Cành không có tác dụng phát biểu, chỉ có tác dụng lý khí. Dùng chữa ngoại cảm phong hàn, nôn mửa, động thai, ngộ độc cua cá.
Thông thường, lá tía tô (tô diệp) có tác dụng là cho ra mồ hôi, chữa ho, giúp sự tiêu hoá, giảm đau, giải độc, chữa cảm mạo, còn có tác dụng chữa bị ngộ độc nôn mửa, đau bụng do ăn cua cá.
Cành tía tô (tử tô tử) có tác dụng chữa ho, trừ đờm, hen suyễn, tê thấp.
Liều dùng hàng ngày: Lá và hạt, ngày uống 3 - 10g, cành ngày uống 6 - 20g dưới dạng thuốc sắc.
Dầu hạt tía tô: ở Ấn Độ, Trung Quốc và Nhật Bản dùng trong kỹ nghệ vẽ trên đồ sứ, thực phẩm.
Đơn thuốc có tía tô:
1. Sâm tô ẩm: Chữa bệnh cảm mạo, sốt, nhức đầu, đau các khớp xương: Lá tía tô, nhân sâm, trần bì, chỉ xác, cát cánh, cam thảo, mộc hương, bán hạ, can khương, tiền hồ mỗi vị 2g, nước 600ml. Sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày.
2. Tử tô giải độc thang: Chữa trúng độc đau bụng do ăn phải cua cá: Lá tía tô 10g, sinh khương 8g, sinh cam thảo 4g, nước 600ml. Sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày, uống khi thuốc còn đang nóng.
3. Chữa sưng vú: Tía tô 10g sắc lấy nước uống, bã đắp vào vú.
4. Ăn phải cua hay cá mà trúng độc: Giã lá tía tô tươi, vắt lấy nước hoặc sắc lá khô (10g khô). Uống nóng.
(Theo Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS. Đỗ Tất Lợi)