Tỏi đỏ, tỏi lào, sâm cau, sâm đại hành, hành lào (Hòa Bình), tỏi mọi, kiệu đỏ, co nhọt (Lào) (Eleutherine subaphylla Gagnep)
Tỏi đỏ được dùng làm thuốc bổ máu, chữa mệt mỏi, tiêu độc dùng dưới dạng rượu, nước sắc hay chế thành viên. Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu chi tiết cây dược liệu Sâm Đại Hành có trong nội dung bài viết này.
Cây Tỏi đỏ Còn gọi là tỏi lào, sâm cau, sâm đại hành, hành lào (Hòa Bình), tỏi mọi, kiệu đỏ, co nhọt (Lào).
Tên khoa học: Eleutherine subaphylla Gagnep. Thuộc họ La dơn Iridaceae.
Người ta dùng củ tươi hay phơi hoặc sấy khô của cây tỏi đỏ làm thuốc với tên khoa học Bulbus Eleutherinis subaphyllae.
A. Mô tả cây
Tỏi đỏ là một loại cỏ sống lâu năm, cao từ 30 - 60cm, dò (củ) hình trứng dài 4 - 5cm, đường kính 2 - 3cm giống như củ hành nhưng dài hơn, ngoài phủ vảy màu đỏ nâu, phía trong màu nâu hồng đến đỏ nâu. Lá hình mác, gân lá song song, chạy dọc, trông giống như lá cau non, củ lại có tác dụng bổ cho nên có tên sâm cau (lá như lá cau, bổ như sâm), lá có thể dài 40 - 50cm, rộng 3 - 5cm. Từ củ mọc lên một cán mang hoa dài 30 - 40cm, trên cán có một lá dài 15 - 25cm, hoa mọc thành chùm 3 lá đài, 3 cánh tràng màu trắng hay vàng nhạt, 3 nhị màu vàng. Bầu hình trứng, 3 cạnh 3 ngăn dài 1mm, vòi dài 2.5mm, trên xẻ thành 3 trông như 3 mũi dùi.
B. Phân bố, thu hái và chế biến
Tỏi đỏ mọc hoang và được trồng lấy củ (dò) làm thuốc tại nhiêu nơi như Hà Tây, Hòa Bình, Nghĩa Lộ, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Đà Nẵng. Hà Nội cũng có một số nhà trồng. Trồng tỏi đỏ rất đơn giản: Dùng củ vùi xuống đất như trồng hành, trồng tỏi.
Khi thu hoạch, đào lấy củ về, rửa sạch, bóc lớp vỏ bên ngoài, thái mỏng dùng tươi hoặc phơi hay sấy khô, rồi để nguyên hay tán bột mà dùng. Vị thuốc có vị đắng, mùi hơi hắc.
C. Thành phần hóa học
Dựa theo thành phần hóa học đã được nghiên cứu của cây Eleutherine bulbosa Mill., Lê Văn Hồng và Nguyễn Văn Đàn (1973 - Thông báo dược liệu 18) đã tiến hành nghiên cứu củ tỏi đỏ đã chiết và xác định được 4 chất là eleutherin C16H16O4 độ chảy 175°, izoeleutherin C16H16O4 độ chẩy 177°, eleutherola C14H12O4 độ chảy 202 - 203° và một chất chưa xác định được đặt tên là Ex. Sắc ký lớp mỏng của dịch chiết còn cho biết có 16 vết, trong đó 9 vết màu vàng đậm nhạt khác nhau, 6 vết phát quang lơ và một vết màu hồng nhạt. Cả 3 hoạt chất đều có tác dụng kháng sinh đối với chủng Staphyllococcus aureus.
D. Tác dụng dược lý
1. Tác dụng kháng sinh: Dịch chiết tỏi đỏ tẩm giấy có đường kính 10mm đặt trên thạch có cấy vi trùng có tác dụng hạn chế sinh sản của vi trùng Diplococcus pneumoniae, Streptococcus hemolyticus Staphylococcus aureus. Tác dụng yếu hơn đối với Shigella flexneri, Shiga, Bacillus mycoides, B.anthracis. Không có tác dụng đối với Escherichia coli, Bacillus pyocyaneus, B.diphteriae.
2. Tác dụng chống viêm: Làm giảm phản ứng phù thực nghiệm trên chân chuột (thí nghiệm so sánh với hydrococtison thấy gần tương tự).
3. Độc tính: Chuột nhắt uống với liều 169g/kg (1 lần), thỏ uống 26g/kg/ngày (uống liền 3 ngày) không có biểu hiện nhiễm độc, súc vật sống bình thường.
Cho thỏ uống với liều 10g/kg/ngày, liền trong 30 ngày. Con vật khỏe mạnh bình thường, giải phẫu không thấy tổn thương gan hay thận.
Trên lâm sàng, thấy có tác dụng tốt đối với chốc đầu trẻ em, nhọt đầu đinh, viêm da mủ, viêm họng cấp và mãn tính, chàm nhiễm trùng, tổ đỉa, vẩy nến,... (Khoa Da liễu - Bệnh viện Bạch Mai và Quân y viện 108).
E. Dạng và liều dùng
Tỏi đỏ được dùng làm thuốc bổ máu, chữa mệt mỏi, tiêu độc dùng dưới dạng rượu, nước sắc hay chế thành viên. Ngày uống 4 đến 12g tỏi đỏ khô hay 12 - 30g tỏi đỏ tươi.
Rượu tỏi đỏ: Tỏi đỏ khô thái mỏng 100g, rượu uống vừa đủ một lít. Ngâm trong 10 - 15 ngày. Ngày uống 20 - 30ml (một cốc con) chia 2 lần uống vào trước hai bữa cơm chính, uống liên tục trong 15 - 20 ngày.
Nước sắc tỏi đỏ: Tỏi đỏ tươi 12 - 30g, nước 400ml, sắc còn 150ml, chia làm 2 lần trước 2 bữa ăn chính.
Viên tỏi đỏ: Dịch chiết tỏi đỏ bằng rượu 40o cô đến khô, chế thành viên, mỗi viên 0.25g. Người lớn uống 9 - 12 viên chia làm 3 lần uống trong ngày. Trẻ em từ 1 - 5 tuổi, ngày uống 2 đến 6 viên. Trẻ em 6 - 13 tuổi, ngày uống 6 - 8 viên.
(Theo Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS. Đỗ Tất Lợi)