Xà sàng, cây giần sàng (Cnidium monnieri (L.) Cuss. (Selinum monnieri L.))

Cây Xà sàng Còn có tên là cây giần sàng cây có Tác dụng cường dương, ích thận, khử phong táo thấp, dùng chữa liệt dương, bộ phân sinh dục ẩm ngứa, phụ nữ lạnh tử cung, không có con, khí hư, xích bạch đới.

Oct 12, 2021 - 09:54
 0  77
Xà sàng, cây giần sàng (Cnidium monnieri (L.) Cuss. (Selinum monnieri L.))
Cây xà giàng (giần sàng) - Cnidium monnieri
Xà sàng, cây giần sàng (Cnidium monnieri (L.) Cuss. (Selinum monnieri L.))

Cây Xà sàng Còn có tên là cây giần sàng.

Tên khoa học là Cnidium monnieri (L.) Cuss. (Selinum monnieri L.). Thuộc họ Hoa tán Umbelliferae.

Cây có tên là Giần sàng vì cụm hoa trông từ trên xuống giống cái giần hay cái sàng gạo. Người xưa nói vì rắn hay nằm lên trên và ăn hạt cây này, do đó gọi tên là Xà giàng (xà là rắn, sàng là giường).
 
Người ta dùng xà sàng tử (Fructus Cnidii) là quả phơi hay sấy khô của cây xà sàng.
 
A. Mô tả cây

Cây xà sàng là một loại thân thảo cao từ 0.4 – 1.0m. Thân có vạch dọc. Lá hai lần xẻ lông chim, chiều rộng của thùy 1 – 1.5mm. Cuống lá dài 4 - 8cm. Có bẹ lá ngắn.

Hoa mọc thành tán kép. Tổng bao có ít lá bắc hẹp. Cuống hoa dài 7 - 12cm, dài hơn lá.

Quả dài 2 - 5mm, có dìa mỏng

B. Phân bố, thu hái và chế biến

Mọc hoang ở những nơi đất trống trong nước ta. Thu hái vào tháng 6 đến tháng 8 là thời gian quả chín. Nhổ hay cắt cả cây về phơi khô. Đập lấy quả. Loại bỏ tạp chất. Phơi lần nữa cho thật khô là được.
 
C. Thành phần hóa học

1. Tinh đầu: Với tỷ lệ 1.3% có mùi hắc đặc biệt. Thành phần chủ yếu của tinh dầu là chất L.pinen, camphen và bocnylisovalerianat.
 
2. Chất ostola: Là tinh thể không màu có công thức C15H16O3, độ chảy 82°5 - 83°5.

3. Chất dầu màu đen xanh: Có thành phần chủ yếu là 92.66% axit béo không no, 4.56% axit béo no và 0.38% chất không xà phòng hóa được, 3.27% glyxerin.

D. Công dụng và liều dùng

Tính vị theo đông y: Vị cay đắng, tính bình, hơi có độc, vào 2 kinh thận và tam tiêu. Tác dụng cường dương, ích thận, khử phong táo thấp, dùng chữa liệt dương, bộ phân sinh dục ẩm ngứa, phụ nữ lạnh tử cung, không có con, khí hư, xích bạch đới.
 
Liều dùng 4 - 12g dưới dạng thuốc sắc uống riêng hoặc phối hợp với các vị thuốc khác.
 
Đơn thuốc có xà sàng tử

1. Chữa tai ướt, ngứa: Xà sàng tử, hoàng liên (hoặc hoàng đằng) mỗi vị 4g, khinh phấn (calômel) 1g. Tán nhỏ trộn đều, thổi vào tai.
 
2. Bạch đới khí hư: Xà sàng tử, phèn chua, hai vị bằng nhau, tán nhỏ. Nấu hồ trộn vào làm thành viên bằng quả táo, bọc lụa hay gạc cho vào âm hộ. Thấy nóng thì bỏ ra. Có thể sắc để thụt rửa.
 
3. Lòi dom: Xà sàng tử 40g, cam thảo 40g, tán nhỏ, trộn đều. Ngày uống 9g, chia ra làm 3 lần uống (mỗi lần 3g). Đồng thời nấu nước xà sàng tử xông và rửa chỗ đau.
 
(Theo Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS. Đỗ Tất Lợi)