Xá xị, vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge (Cinnamomum parthenoxylon Meissn, Sassafras parthenoxylon Meissn))

Theo Đông Y vù hương có vị hơi đắng, cay, tính ấm. Rễ, thân có tác dụng ôn trung tán hàn, tiêu thực hóa trệ. Lá có tác dụng cầm máu. Quả có tác dụng giải biểu thoát nhiệt.

Oct 12, 2021 - 08:09
 0  15
Xá xị, vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge (Cinnamomum parthenoxylon Meissn, Sassafras parthenoxylon Meissn))
Xá xị - Cinnamomum parthenoxylon
Xá xị, vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge (Cinnamomum parthenoxylon Meissn, Sassafras parthenoxylon Meissn))
Xá xị, vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge (Cinnamomum parthenoxylon Meissn, Sassafras parthenoxylon Meissn))
Xá xị, vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge (Cinnamomum parthenoxylon Meissn, Sassafras parthenoxylon Meissn))

Cây Xá xị còn gọi là vù hương, rè hương, cô châu, canh châu, bois de vierge.

Tên khoa học: Cinnamomum parthenoxylon Meissn (Sassafras parthenoxylon Meissn). Thuộc họ Long não Lauraceae.

Chú thích về tên: Tên cây xá xị chỉ mới được nhân dân các tỉnh phía Nam đặt ra ít năm gần đây, vì thấy tinh dầu, gỗ thân và gỗ rễ cây này có mùi rất giống mùi nước uống xá xị (Salsepareille) đóng chai, một loại nhập của Mỹ hay của Pháp, bao gồm các vị thổ phục linh, cam thảo, salixylat metyl, tinh dầu tiểu hồi, tinh dầu sassafras (Xem thổ phục linh và vị nguyệt quế sassafras).
 
A. Mô tả cây

Xá xị là một cây gỗ cao 12 - 18m, cành trưởng thành hình trụ, cành non hơi 4 cạnh, nhẵn bóng. Lá dài 12 - 18cm, rộng 5 - 7cm, 3 gân hoặc gân lông chim, cả hai loại gân cùng xuất hiện trên cùng một cành. Cuống lá gầy, ngắn chừng 4cm. Hoa trắng hơi có mùi thơm, mọc thành ngù ít hoa. Quả mọng hình cầu.

B. Phân bố, thu hái và chế biến

Có mọc ở các tỉnh phía Bắc nhưng nhiều nhất ở các tỉnh phía Nam từ Quảng Trị trở vào, nhiều nhất ở Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé (nay là Bình Dương và Bình Phước). Còn thấy mọc ở Thái Lan, Malaixia, Inđônêxia,...
 
Ở nước ta trước đây chỉ thấy khai thác lấy gỗ, dùng trong xây dựng và đóng đồ dùng, ít thấy làm thuốc. Gần đây, ở các tỉnh phía Nam, nhân dân một số vùng khai thác cất từ vỏ thân và gỗ thân một loại tinh dầu có mùi thơm, dùng pha nước uống và làm thuốc.
 
C. Thành phần hoá học

Trong gỗ thân và rễ có từ 1 - 2% tinh dầu màu vàng nhạt, mùi thơm dịu. Thành phần chủ yếu của tinh dầu là safrol với tỳ lệ lên tới 75%.
 
D. Công dụng và liều dùng

Ở nước ta chưa thấy sử dụng vỏ, gỗ thân hay tinh dầu xá xị làm thuốc. Chỉ mới thấy sử dụng tinh dầu để chế nước xá xị uống giải khát, tiêu cơm. Tại Malaixia, người ta dùng gỗ cây làm thuốc bổ cho con gái lúc tuổi dậy thì. Tại Giava, người ta dùng tinh dầu xoa bóp chữa thấp khớp, đau nhức.
 
Chú thích: Theo những tài liệu được công bố về công thức cao nước xá xị thì thành phần chính trong nước xá xị là cao thổ phục linh, cao cam thảo được dùng làm thơm với một tỷ lệ rất thấp salixylat metyl, tinh dầu tiểu hồi, tinh dầu sassafras. Tinh dầu sassafras được cất từ vỏ thân và vỏ rễ cùng gỗ thân và gỗ rễ cây Nguyệt quế Sassafras officinalis L. chưa thấy mọc ở nước ta. Hàm lượng tinh dầu trong vỏ lên tới 6%, trong gỗ chỉ có 2%. Tinh dầu rất lỏng quay trái, năng hơn nước (tỷ trọng 1.070 – 1.076, chứa tới 80% safrol ête metylenic của allylpyrocatechin) kèm theo pinen, phellandren, một ít eugenol và long não quay phải. Tại các nước châu Âu và châu Mỹ, sassafras được dùng làm thuốc ra mồ hôi, chữa thống phong, phong thấp. Tinh dầu được làm mùi hương cho xà phòng thơm rẻ tiền và làm nguyên liệu chiết safrol. Từ safrol, oxy hoá bằng kali permanganat sẽ được ête metylic của aldehyt protocatechic có mùi heliotrope dùng trong hương liệu với tên heliotropin hay piperonal.
 
(Theo Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GS. Đỗ Tất Lợi)